Muziek maken vermindert probleemgedrag en brengt rust en plezier bij mensen met een verstandelijke beperking
Actief muziek maken, samen met een muzikale begeleider, helpt om probleemgedrag te verminderen bij volwassenen met een lichte tot matige verstandelijke beperking. Een muziekinterventie heeft niet alleen positieve effecten op de deelnemers zelf, maar draagt ook bij aan het welzijn van begeleiders.
Gerianne Smeets, onderzoeker bij Philadelphia, richtte zich in haar promotieonderzoek op de inzet van muziek in de gehandicaptenzorg. Zij ontdekte dat muziek een krachtig middel kan zijn voor verbetering van de mentale gezondheid en het gedrag van cliënten. Op 27 november 2025 promoveerde Gerianne hierop aan de Vrije Universiteit Amsterdam.
Bijna 20 procent van de mensen met een verstandelijke beperking in Nederland vertoont moeilijk verstaanbaar gedrag, zoals somberheid of agressie. Dit heeft een negatieve invloed op hun kwaliteit van leven en die van hun omgeving. Ze ervaren ook vaker psychische klachten, stress, sociale isolatie en een lage zelfwaardering.
Belangrijk onderzoek
Gerianne testte verschillende muziekinterventies op woonlocaties van Philadelphia door heel Nederland. ‘Het is belangrijk dat er onderzoek wordt gedaan naar en met mensen met een verstandelijke beperking. Met andere onderzoeken mogen ze vaak niet meedoen. Omdat je niet alleen iets van de cliënt vraagt, maar ook van de begeleiding is onderzoek vaak lastiger van de grond te krijgen. Ik ben er daarom echt trots op dat dit grote onderzoek met bijna honderd cliënten gelukt is.’
Positieve ervaringen
De resultaten waren positief: deelnemers waren minder angstig en depressief. Ook vertoonden ze minder probleemgedrag en ervaarden ze meer positieve emoties. Het mooie is dat niet alleen deelnemers zelf de positieve effecten van muziek ervaren, ook begeleiders merkten op dat de cliënten plezier hadden. Sommige cliënten waren zelfs zo enthousiast over de muziekinterventie dat de interventiebegeleider ook na afloop van het onderzoek doorging met de muzieksessies. Gerianne herinnert zich de cliënt die voor de muziekinterventie startte erg teruggetrokken was. De verandering bij de laatste sessie was opmerkelijk: ‘De laatste sessie sloten we af met een optreden op de locatie. De cliënt durfde naar buiten te treden en pakte vol zelfvertrouwen haar podium! In de zestien sessies groeit de band tussen cliënt en begeleider, dat draagt ook bij aan het vertrouwen van de cliënt.’
Er zijn vier belangrijke dingen ontdekt over muziekinterventies:
- Een individuele muziekactiviteit kan helpen om probleemgedrag te verminderen bij volwassenen met een lichte tot matige verstandelijke beperking. Ook kunnen muziekactiviteiten zorgen voor minder angst en sombere gevoelens, waardoor mensen zich beter voelen.
- Het is nog niet duidelijk of muziek beter werkt dan andere leuke activiteiten.
- Deelnemers vonden de muziekinterventies meestal leuk en deden actief mee.
- De beste resultaten lijken te komen door individuele sessies, voldoende tijd en oefening, en vooral fysieke bijeenkomsten. Een duidelijke structuur met goede doelen is belangrijk om een muziekinterventie succesvol te maken.
Gerianne presenteerde haar onderzoek op een muzieksymposium.
Meer over Muziek in onze zorg
Het onderzoeksteam
Vraag & Antwoord
Wat was de aanleiding van het onderzoek?
Mensen met een verstandelijke beperking krijgen soms te maken met uitdagingen die invloed hebben op hun welzijn. Zo kan het lastig zijn om gevoelens duidelijk te maken, om te gaan met stress of aansluiting te vinden bij anderen. Dit kan leiden tot gedrag dat voor henzelf of voor mensen om hen heen moeilijk is. Ook kunnen hierdoor zelfvertrouwen, mentale gezondheid en kwaliteit van leven onder druk komen te staan.
Tegelijk zien we dat muziek veel kan betekenen. Muziek brengt mensen samen, geeft plezier en kan helpen om gevoelens te uiten. Uit verschillende onderzoeken blijkt dat muziek kan bijdragen aan meer ontspanning, een beter gevoel van welzijn en meer contact met anderen. Ook zijn er aanwijzingen dat muziek kan helpen bij concentratie, zelfvertrouwen en sociale vaardigheden.
Bij mensen met een verstandelijke beperking zijn deze resultaten veelbelovend. Onderzoeken laten zien dat muziek kan bijdragen aan een betere stemming, meer sociale betrokkenheid en minder moeilijk gedrag. Tegelijkertijd is er nog relatief weinig onderzoek gedaan naar de effecten van muziekinterventies bij deze groep. Daardoor weten we nog niet precies wat het beste werkt en voor wie.
Met dit onderzoek wilden we daarom meer inzicht krijgen in de mogelijkheden van muziek. We onderzochten hoe actieve muziekactiviteiten, zowel op locatie als online, kunnen bijdragen aan het welzijn van volwassenen met een verstandelijke beperking die wonen in een woonvoorziening. Daarbij keken we onder andere naar de invloed op zelfvertrouwen, mentale gezondheid, sociale interactie, aandacht en gedrag. Ook onderzochten we hoe deelnemers en medewerkers deze muziekactiviteiten ervaarden en in hoeverre ze goed passen binnen de dagelijkse ondersteuning
Wat zijn de onderzoeksvragen?
Het onderzoek was opgebouwd uit drie delen, die elk een specifieke onderzoeksvraag behandelden:
Deel 1: Pilotstudie 1 met twee groepen
Wat zijn de effecten en de haalbaarheid van een wekelijkse muziekinterventie in groepsverband vergeleken met recreatieve groepsactiviteiten?
Deel 2: Pilotstudie 2 tijdens Corona
Wat zijn de haalbaarheid, ervaringen en kortetermijneffecten van een gedeeltelijk digitale muziekinterventie die tweemaal per week plaatsvindt?
Deel 3: Grootschalig experiment
Wat zijn de effecten en de haalbaarheid van een individuele muziekinterventie die tweemaal per week plaatsvindt, vergeleken met standaardzorg?
Hoe is het onderzoek uitgevoerd?
We voerden drie studies uit: twee pilotstudies en een groot experimenteel vervolgonderzoek. De pilotstudies waren bedoeld om zowel de effecten van de interventie als de onderzoeksopzet op kleine schaal te testen en te verbeteren.
In de eerste pilotstudie vergeleken we groepsgewijs muziek maken met andere leuke activiteiten, zoals pingpongen en bakken. In de tweede pilotstudie onderzochten we een deels digitale muziekinterventie. De opgedane inzichten gebruikten we voor het ontwerp van het derde onderzoek: een grootschalig experiment (Randomised Controlled Trial), waarin muziek maken werd vergeleken met standaardzorg.
De muzieksessies hadden telkens een vaste structuur, maar werden aangepast aan de wensen en behoeften van de deelnemer. De sessies werden gegeven door een muziekbegeleider, die hiervoor een trainershandleiding gebruikte. Tijdens de sessies werd actief muziek gemaakt en gezongen. De deelnemers gebruikmaken van verschillende muziekinstrumenten, zoals bongo’s, een gitaar en een schellenraam.
Wat zijn de resultaten?
Het onderzoek laat zien dat muziek maken een positieve bijdrage kan leveren aan het welzijn van mensen met een lichte verstandelijke beperking. Tijdens verschillende pilotstudies en een groot vervolgonderzoek is onderzocht wat de effecten zijn van een muziekinterventie.
In de eerste pilotstudie werd de muziekinterventie als waardevol ervaren. Deelnemers beleefden er plezier aan en voelden zich meer verbonden. Tegelijkertijd bleek dat de onderzoeksopzet beter kon. Daarom werden onder andere de meetinstrumenten aangepast en kregen deelnemers voortaan individuele muzieksessies in plaats van groepssessies.
Tijdens een tweede pilotstudie, die deels online plaatsvond vanwege de coronapandemie, bleek de interventie goed uitvoerbaar. Deelnemers ervaarden rust en plezier, vooral tijdens de fysieke sessies. Ook werd een afname van probleemgedrag gezien.
Daarna volgde een groot onderzoek met 97 deelnemers. De mensen die deelnamen aan de muziekinterventie lieten minder probleemgedrag zien dan de groep die standaardondersteuning kreeg. Ook rapporteerden zij minder angst- en stemmingsklachten. Veel deelnemers voelden zich direct na de sessies prettiger en positiever.
Daarnaast bleek dat de meeste deelnemers het programma afrondden en er veel plezier aan beleefden. Meer dan de helft bleef ook na afloop actief muziek maken. Wel blijft het een uitdaging om muziek een vaste plek te geven in de dagelijkse ondersteuning, bijvoorbeeld door beperkte tijd en ondersteuning op locaties.
Kort samengevat: muziek maken zorgt voor plezier, ontspanning en positieve effecten op gedrag en stemming. De resultaten laten zien dat muziek een waardevolle aanvulling kan zijn op de ondersteuning van mensen met een lichte verstandelijke beperking.
Wat is de eindconclusie?
Onze studies leiden tot vier belangrijke inzichten.
1. Een individuele actieve muziekinterventie kan probleemgedrag, angst en stemmingsklachten verminderen bij volwassenen met een lichte tot matige verstandelijke beperking, zelfs bij gedeeltelijk digitale uitvoering.
2. Muziek is effectief, maar nog niet duidelijk effectiever dan andere leuke activiteiten.
3. Muziekinterventies worden positief ontvangen en zijn goed uitvoerbaar in de praktijk.
4. Vier kenmerken blijken cruciaal voor succes: individuele sessies, voldoende duur en intensiteit, fysieke uitvoering en een duidelijke, gestructureerde opzet met gedragsdoelen.
Wat zijn adviezen voor de praktijk?
Voor de dagelijkse begeleidingspraktijk wordt aanbevolen een structurele muziekinterventie in te zetten om emotieregulatie en probleemgedrag te verbeteren. Groepsbegeleiders zouden gericht opgeleid moeten worden om deze interventies op een consequente en onderbouwde manier uit te voeren, met de juiste begeleiding van professionele muziekbegeleiders. Daarnaast laat dit onderzoek ook zien hoe belangrijk het is dat groepsbegeleiders kennis opdoen over experimenteel onderzoek, zodat er meer evidence-based interventies binnen de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking tot stand kunnen komen.